FANDOM



Gdy Krzyżacy [...] po dwakroć zniszczyli święte Romowe nad Dubisą i Nie wiarzą, wtedy wielki książę Świntorog przeniósł Romowe do puszczy nad ujściem Wilenki do Wilii [...] Jakoż stanęła tu skromna i uboga gontyna bez dachu, a w niej przed posągiem groźnego Perkunasa, który z Połągi przywieziony został, rozniecono wiecznie gorejący ogień święty, strzeżony od zagaśnięcia przez ofiarników - wajdelotów i dziewice święte, wajdelotki. Za świątynią książę wyznaczył zgliszcze, czyli miejsce na całopalenie zwłok książęcych i sam tu po śmierci był przez syna Germonda spalony.
 Podania i legendy Wileńskie, Władysław Zahorski 
Perkun
Perkun

Tzw. Sztandar Widewuto; Perkun w centrum flagi wraz z Pikulasem i Patrimpsem

Informacje
Płeć Męska
Rasa Boska
Status Syn Deiwasa
Lokalizacja Sacrum
Rodzina
Matka Žemyna
Ojciec Deiwas
Rodzeństwo Północ, Wschód, Zachód i Południe
Partner Laumė
Szczegóły
Dziedzina Militarna
Atrybuty Piorun
Poświęcone zwierzę Koza
Poświęcone drzewo Dąb


Perkun (litewski - Perkūns, Perkuns, łotewski Perkonos,  staropruski - Perkunis) (mit. bałtyjska) - Jeden z ważniejszych i starszych przedstawicieli panteonu starożytnych Bałtów odpowiadający słowiańskiemu Perunowi. W latopisie Ipatijewskim poświadczony również pod imieniem Diviraksas. Perkuns był szanowanym suwerennym bogiem patronującym przede wszystkim I funkcji magiczno-prawnej w bałtyjskim odpowiedniku indoeuropejskiej trójcy, choć jego zakres obowiązków zahacza też o sfery: ognistą i (w czasie późniejszym) militarno-wojenną typowe dla bogów II funkcji. Bałtowie oficjalnie nie stawiali mu świątyń, wszak z całą pewnością na jego cześć wytyczano mu poświęcone święte gaje, w których mogli przebywać wyłącznie przedstawiciele stanu duchownego i wyznaczone przez nich osoby, jednak istnieją niepotwierdzone badaniami archeologicznymi legendy o świątyni Perkuna we wczesnym średniowieczu w okolicach dzisiejszego Wilna. Prawie nigdy nie wyobrażano go sobie pod postaciom ludzką, zazwyczaj bowiem wywołany przez uderzenie pioruna święty ogień uchodził za jego nie mogącą zgasnąć hipostazę. Kapłanka, która przyczyniła się do zgaśnięcia ognia Perkuna musiała ponieść kare śmierci przez spalenie lub zakopanie żywcem. Badania religioznawcze przedstawiają bóstwo, jako gromowładce władającego atmosferom, burzą, ogniem, powietrzem i piorunami współpracującego z bogiem-kowalem Telewelem przebywającym na szczycie góry lub drzewa kosmicznego i ciskającego grzmotami w chtonicznych wrogów z litewskim Velniasem na czele. Perkun jest surowym strażnikiem rządzących kosmosem praw ustalonych przez jego ojca - Deiwasa, ładu społecznego i władzy książęcej. Patronem i boski świadek przysiąg, rządny sprawiedliwości i kary (zazwyczaj śmierci) dla kłamców, którzy dopuścili się krzywoprzysięstwa. Wiara w niego była powszechna i poważana u wszystkich plemion bałtyckich, szczególnie u Prusów. Zgodnie z XVI-wieczną relacją krzyżackiego kronikarza Szymona Grunau w pruskiej krainie historycznej Nadrowii pogański tubylcy Nadrowianie byli w posiadaniu najsłynniejszego i najczcigodniejszego nadbałtyckiego sanktuarium Romowe, gdzie oddawano cześć Pikulasowi, Perkunowi i Patrimpsowi. Gromowładca na wskutek wpływów słowiańskich i być może nordyckich przejął pewne cechy uranicznego boga nieba Deiwasa stając się gdzieniegdzie bóstwem naczelnym i panem niebios. Etymologie słowa "Perkun" wywodzi się od indoeuropejskiego -*perk ("dąb").

Kult

Wiara w gromowładce istniała u wszystkich Bałtów i wszędzie wysuwała się na pierwszy plan w wierzeniach (zwłaszcza u Prusów), co pokazują liczne opowieści, których głównym bohaterem jest często Perkun. Jezuici przebywający na Litwie z przerażeniem odkryli, że jeszcze w XVI wieku - lata po chrzcie Władysława Jagiełły - Litwini nadal oddawali cześć bogowi, którego zwali Perkunem i wielu innym bożkom i demonom pogańskim. Dodatkowo, Perkun jest jednym z najlepiej poświadczonych na piśmie bóstw bałtyjskich. Nigdy nie był przedstawiany pod postaciom materialną, gdyż uważano, że jest widoczny dla ludzi pod postaciom świętego ognia i pod taką postacią był zwykle czczony. Dlatego też, gdy uderzenie pioruna podpalało drzewo nie gaszono go, a uzyskany w ten sposób ogień starano się podtrzymywać, jak najdłużej wytaczając do tego celu specjalne kapłanki - Wejdelotki, a gaj w którym przebywał ogień Perkuna stawał się świętym. Jedynie przedstawicielki stanu duchownego mogły tam przebywać składając ofiary z żywności i zwierzyny na cześć pana piorunów i odprawiając modlitwy w imieniu wiernych. Jednak ich kluczową funkcją było niedopuszczenie do zgaśnięcia świętego ognia przez ciągłe podsycanie go opałem. Gdy jednak w trakcie warty jednej z kapłanek ogień zgasł, dziewczynę tę czekała śmierć. Wtedy starano się jak najszybciej po raz wtóry wzniecić ulubiony żywioł Perkuna. Kapłanki nie mogły wyjść za mąż lub dopuścić się stosunkowi seksualnemu, gdyż to również karano śmierciom. Istnieli również męscy kapłani - Wejdeloci, którzy spełniali identyczne funkcje. Świętym drzewem Perkuna był dąb, od którego najpewniej pochodzi nawet jego imię, dlatego też przed dębami świeccy poganie składali ofiary z żywności i modlili się o pomyślność, najsłynniejszym takich drzewem był według opowieści do dziś istniejący dąb z miejscowości Stelmužė, będący jednym z najstarszych w Europie. Panował nawet przesąd, że uderzenie pioruna w dąb go nie niszczy, lecz błogosławi. W święto Perkuna przypadającego na Łotwie na 30 czerwca, wierni wznosili na jego cześć toast i wylewali piwo na ziemie, co miało wzmocnić urodzaj. Pomimo silnego animizmu u bałtyjskich pogan, istnieją wzmianki o poświęconych mu świątyniach np. istnieje legenda o świątyni Perkuna założonej przez legendarnego litewskiego księcia Świnoroga, a położonej na terenie dzisiejszego Wilna.

Wygląd i charakter

Pierwsza wzmianka o tzw. sztandarze Widewuto - legendarnego władcy Prus, który podobno ucywilizował ową krainę historyczną i jej mieszkańców ma pojawia się w trzynastowiecznej ,,Kronice Chrystiana"[1], która jednak nie zachowała się do naszych czasów i wiemy o jej istnieniu tylko dzięki szesnastowiecznemu dziełu ,,Kronika Pruska" autorstwa Szymona Grunaua, który wiele razy się do niej odwoływał, a w tym również do legendarnego sztandaru tworząc jego ilustracje. Flaga przedstawiała trzech pruskich bożków: PikulasaPatrimpsa i Perkuna. Ten ostatni znajduje się w samym centrum sztandaru, gdzie wyobrażany jest jako rozgniewany mężczyzna z czerwoną twarzą, kędzierzawą brodą na głowie posiadający koronę z płomieni, co podkreśla jego ogniste funkcje. Mimo groźnego przedstawienia był jednym z bardziej przychylnych ludziom bogów, choć jak pozostali nie był zdecydowanie zły lub dobry. W najdawniejszych czasach wyobrażano go sobie pod postaciom zoomorficzną, jako rozjuszonego byka lub kozła. Jest bohaterem wielu opowieści, gdzie pokazuje swą porywczość, okrucieństwo i zazdrość, lecz również praworządność i dobrotliwość. Był jedynym z pośród trzech bożków czczonych przez Prusów w Romowe, któremu nie składano ofiar z ludzi. W litewskich legendach Perkun i jego ojciec pomagają chłopom i wygrywają z podstępnym Velniasem. On stoi na straży świętych praw przyrody i dba o równowagę i porządek w społeczeństwie. Gdy Velnias stara się zniszczyć płodność i wiąże wody pod ziemią powodując susze, Perkun go chwilowo uśmierca przywracając porządek. Jeśli uderzenie pioruna podpaliło dom, nie jest to sprawka Perkuna, a wypędzonych przez niego z domostwa złych duchów, którzy uciekając w akcie zemsty wzniecili pożar. Perkun nie jest zaczepny, lecz nie pozwala też w sobie kasze dmuchać, a przez swój wielki szacunek dla prawa boskiego, do którego większa część bogów podchodzi z przymrużeniem oka ma wielu wrogów i często musi walczyć w imieniu swoich wartości. Uważano, że gdy zajdzie taka potrzeba Perkun dosiada kozła i gna po niebie ciskając w swych wrogów kamiennymi piorunami wywołując burze.

Stosunki z innymi bogami

Menes

W litewskich i łotewskich pieśniach pochwalnych, a także w folklorze pojawia się mit o księżycu - Menesie, których zdradził swą słoneczną małżonkę Saule (stąd słońce i księżyc nigdy nie świecą razem na niebie) porywając w przeddzień ślubu wrogo nastawionego do księżyca Auseklisa i jutrzenki Ausrine, oblubienice Gwiazdy Porannej, jednak zostaje ukarany przez Perkuna, który uderzeniem pioruna przepoławia go na pół i na zawsze oszpeca. Ta lekcja mimo wszystko niczego Menesa nie nauczyła i co roku, ponownie doznawał dotkliwej kary.

Jurata

Perkun był zazdrosny o dziewczynie o imieniu Jurata, córkę Gorka. W litewsko-polskiej legendzie o pojawieniu się na świecie bursztynu, Jurata była królową Bałtyku troszczącą się o jego mieszkańców i mieszkająca w bursztynowym pałacu. Pewnego dnia jej morscy zwiadowcy poinformowali ją, że pewien rybak o imieniu Kartis, wyławia zdecydowanie za dużo ryb. Rozgniewana bogini popłynęła wraz ze swymi dworkami do rybaka, gdy ten właśnie wracał z połowu chcąc go ukarać, lecz z odwzajemnieniem się w nim zakochała. Kochankowie spotykali się codziennie w nocy na wybrzeżu, co rozgniewało Perkuna, który w złości rzucił swym piorunem w morze i zniszczył bursztynowy pałac, zabijając samą boginie. Nieszczęście spotkało także Kartisa, który na rozkaz gromowładcy został przykuty do dna morza. Czasem w trakcie sztormu można usłyszeć jęczenie potępionego rybaka dochodzące z morza. Woda czasem też wyrzuca bursztyn, pozostałość po dawnym pałacu Juraty.

Bangpūtys i Kōrgs

Bóg morza i wiatru Bangputys oraz bóstwo pieniędzy, górników i rud metali - Korgos to dwaj najwięksi przeciwnicy gromowładcy. Gdy ognisty Perkun walczy z panem wiatru powoduje widowiskową burze kończącą się zawsze zwycięstwem tego pierwszego. Korgos prowokuje postawy aspołeczne i złodziejstwo czym w sposób oczywisty niezgadza się praworządny Perkun i zaciekle go tępi. Istnieje podgląd, że gdy piorun uderzy i podpali dom, za ten stan rzeczy nie jest odpowiedzialny Perkun, lecz Korgs, który uciekając w akcie zemsty podapla domostwo, z którego został wypędzony przez władce nieba.

Objaśnienia

  1. Chrystian - imię pierwszego biskupa Prus żyjącego w XII - XIII wieku, któremu udało się nakłonić niektórych zachodniopruskich pogan do przyjęcia chrztu, co jednak nie przyniosło większych sukcesów w chrystianizacji bałtyjskich plemion


Mitologia Bałtów
Bogowie Bałtów
Latopis Ipatijewski
NunadievisTelawelDiviriksasMedeinaŽvorūna
Kronika Szymona Grunaua
PikulasPerkunPatrimps
Kronika Jana Łasickiego
AlgisApidomAtlaibasAukštėjas VisagalisAustėja AuskaBeržulisBezlėjaDavėjasDerintojasDugnaiDvargantisĖratinisEžerinisEžiagulisGabijaGardunytisGondasKirnisKerpyčiusKriukisLaibegeldaLazdonaLigyčiusMėletėlėSrutisNumėjasPiešėjasPalengabijaPiziusPrigirstisPriparšisRagutisRatainyčiaRaugžemėpatiSalausSidziusŠilinyčiusŠluotražisTavalasTrotytojas kibirkščiųUblanyčia
Wzmiankowani na synodzie ,,Constitutiones Synodalis"
Aušlavis
Litewskie opowieści, pieśni i legendy oraz zapiski Marcina Stryjewskiego i innych mniej wiarygodnych, pomniejszych kronikarzy
AusrineAuštrinisLaimaBauntisBibčių Bobelis BlizgulisBrėkštaBudintojaBangpūtysButėDeiwasDrebkulisGabjaujaGaniklisGiltinėGirstisGotaGulbių dievasGužėJagaubisJaučių baubisJavinėJavų dvasiosJurataKaroriusKarvaitisKupoliusKaurirarisBóg drógKoleraKovasKrūminėLaukpatisSauleLaumėLietuvonisMagylaMedeinaMedžiojimaMėnulėMenessMildaMiško MotėMitinis KalvisNijolėPajautaPraamžiusPrakorimasPraurimėRagutienėRasaRungisSėlijaSiryčiusSlenkstinisSritisSutvarasBóg RodzinyŠventpaukštinisTiklisUpinisUžpelenėVaisgamtaValginaVėjasVelionaVelniasŽemėpatisŽemynaŽiezdrėAndajVeju Mate
Relacja Wilhelma Martina
Bantis
Relacje Jezuitów
DimstipatisDirvolikaNosolusPagirnis
Demonologia Bałtów
Demony przyjazne Svirnų sargaiBerstukiKaukiŽaltys
Demony negatywne AtiwarasVėtraLigųMamusyGailaWilkołaki
Demony neutralne JumisPokulaiIndrajaVele

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.

Więcej z Fandomu

Losowa wiki